Spreektempo verbeteren? Zo spreek je rustiger en duidelijker

Je kent vast iemand die begint te vertellen en vervolgens in één rechte lijn naar het einde schiet. Geen pauze, nauwelijks een punt en voordat jij goed en wel hebt verwerkt waar het verhaal over gaat, is de spreker alweer drie onderwerpen verder.

Tijdens presentaties gebeurt precies hetzelfde. Zeker wanneer er spanning bij komt kijken, gaan mensen vaak sneller praten. Soms omdat ze zo snel mogelijk van dat podium af willen. Soms omdat er veel te veel informatie in twintig minuten is gepropt. En soms omdat een paar seconden stilte simpelweg heel ongemakkelijk voelen.

Wanneer iemand mij vraagt hoe je je spreektempo kunt verlagen, is mijn advies daarom zelden alleen: praat langzamer. Ik wil veel liever dat je leert spelen met tempo en comfortabeler wordt met de ruimte tussen je woorden. Want juist daar ontstaat rust.

Wat is een goed spreektempo?

Hoeveel woorden per minuut moet je eigenlijk spreken tijdens een presentatie? Het is een logische vraag en er wordt online graag een ideaal getal aan gekoppeld. Toch zou ik voorzichtig zijn met één vast aantal woorden per minuut als spreektempo.

Onderzoek laat vooral zien dat tempo invloed heeft op hoeveel inspanning luisteren kost en hoe goed informatie wordt begrepen. Heel snel spreken kan de verwerking lastiger maken, maar extreem langzaam spreken is daarmee niet automatisch beter. Een recente studie onder jonge luisteraars vond bijvoorbeeld dat zowel een hoog als een laag spreektempo onder bepaalde omstandigheden meer luisterinspanning en begripsproblemen kon opleveren. Ook ander onderzoek laat zien dat luisteraars het spreektempo daadwerkelijk gebruiken bij het verwerken van gesproken taal.

Voor een presentatie vind ik het daarom interessanter om te kijken naar wat je publiek nodig heeft. Kunnen mensen je volgen? Geef je ze tijd om een nieuwe gedachte te verwerken? Is hoorbaar welke informatie belangrijk is? En zit er variatie in je stem?

Je spreekt tenslotte geen metronoom na. Een verhaal mag soms versnellen en op andere momenten juist vertragen.

Neem eens de stoptrein in plaats van de TGV

Ik vergelijk een hoog spreektempo graag met de TGV naar Parijs. Je stapt in en gaat in één rechte lijn naar de eindbestemming. Lekker efficiënt, alleen onderweg is er weinig ruimte om ergens uit te stappen.

Sommige presentaties voelen precies zo.

De spreker heeft dertig minuten en wil daarin álles vertellen. Dus gaan we van punt één naar punt twee, door naar de volgende slide, nog snel dat ene voorbeeld en hup, verder. Als luisteraar zit je ondertussen in die trein en probeer je vooral bij te houden waar we inmiddels zijn.

Neem tijdens een presentatie ook eens de stoptrein.

Bij ieder station ontstaat even ruimte. Je kunt iets verder uitleggen, een voorbeeld geven, kijken hoe je publiek reageert of een paar seconden stil zijn. Soms wil je zelfs even ‘uitstappen’ omdat iemand een goede vraag stelt of omdat je merkt dat een onderwerp meer uitleg nodig heeft.

Je publiek hoort jouw verhaal voor het eerst

Dat vergeten we tijdens een presentatie gemakkelijk. Jij kent de inhoud inmiddels door en door. Je hebt de PowerPoint gemaakt, je verhaal voorbereid en waarschijnlijk bepaalde voorbeelden al meerdere keren in je hoofd doorgenomen.

Je publiek hoort het voor het eerst.

Een tempo dat voor jou langzaam voelt, kan voor iemand tegenover je precies genoeg ruimte geven om te begrijpen wat je bedoelt. Zeker wanneer je complexe informatie deelt, een nieuw begrip introduceert of wilt dat mensen na afloop daadwerkelijk iets onthouden.

Daarom vind ik een pauze zo waardevol. Na een belangrijke zin hoeft er niet onmiddellijk een volgende zin achteraan. Laat hem even staan. Kijk naar je publiek. Geef mensen de kans om betekenis te geven aan wat je zojuist hebt gezegd.

Je spreektempo zit dus ook in de momenten waarop je helemaal niets zegt.

Begin met een heldere kernzin en wees daarna stil

Die rust kun je al in de eerste seconden van je presentatie neerzetten.

Ik laat cursisten graag nadenken over hun allereerste kernzin. Wat wil je direct zeggen waardoor je publiek weet: hier moet ik even naar luisteren? Zorg dat die zin helder is en spreek hem bewust uit.

En daarna: stilte.

Niet meteen door naar de uitleg, de volgende zin of je eerste slide. Laat bewust een pauze vallen en kijk naar de mensen voor je.

Dat voelt in het begin soms ongemakkelijk. Voor jou kan twee of drie seconden stilte ontzettend lang lijken. Voor de mensen tegenover je is het vooral een moment waarop ze de kans krijgen om je eerste boodschap te verwerken.

Bovendien gebeurt er nog iets: jij begint je presentatie vanuit rust. Je schiet niet bij de eerste zin al die TGV in waar je de komende twintig minuten nauwelijks meer uitkomt.

Spreektempo verlagen begint bij comfortabel worden met stilte

Wanneer iemand tijdens een training erg snel praat, geef ik regelmatig een simpele opdracht: maak kortere zinnen.

Een lange zin met drie komma’s nodigt uit om door te praten. Een korte zin heeft een duidelijk einde. Zet daar ook echt een punt. En blijf daarna eens stil.

Je kunt dit heel bewust oefenen door na iedere zin een korte pauze te nemen. In eerste instantie zal dat waarschijnlijk onnatuurlijk voelen. Dat is prima. Je bent jezelf aan het trainen om stilte niet onmiddellijk te hoeven vullen.

Hetzelfde kun je doen wanneer iemand je een vraag stelt. We zijn gewend om snel te reageren en beginnen soms al aan een antwoord terwijl we nog aan het bedenken zijn wat we eigenlijk willen zeggen. Neem eens twee seconden. Denk na. Adem. En geef daarna antwoord.

Dat helpt je niet alleen tijdens een presentatie. Ook in een vergadering, sollicitatiegesprek of belangrijk klantgesprek kan die rust prettig zijn. Je geeft jezelf tijd om een antwoord te formuleren en raakt steeds meer gewend aan het idee dat stilte gewoon onderdeel is van een gesprek.

Vervang ‘eh’ eens door helemaal niets

Vulwoorden zijn daar een mooi voorbeeld van.

Eh… uhm… dus… ja…

We gebruiken ze vaak precies op de momenten waarop ons hoofd even tijd nodig heeft om de volgende gedachte te formuleren. Het geluid vult de stilte terwijl wij nadenken.

Probeer op zo’n moment eens niets te zeggen.

Een korte stilte klinkt voor je publiek vaak veel rustiger dan een reeks vulwoorden. Harvard Extension School adviseert sprekers eveneens om vulwoorden als ‘um’ en ‘uh’ bewust te verminderen, zodat de aandacht bij de boodschap blijft.

Je hoeft jezelf vervolgens ook niet tijdens iedere presentatie op ieder ‘eh’tje te betrappen. Daar word je waarschijnlijk vooral heel druk van in je hoofd. Neem jezelf eens op en kijk achteraf terug. Wanneer gebruik je vulwoorden? Op welke momenten versnel je? En waar had een korte pauze je verhaal juist meer rust kunnen geven?

Dan krijg je informatie waar je de volgende keer daadwerkelijk iets mee kunt.

6 oefeningen om het spreektempo te verbeteren

Wil je thuis oefenen met je spreektempo, dan heb je daar geen ingewikkelde technieken voor nodig. Dit zijn oefeningen die ik zelf graag meegeef:

• Maak korte zinnen. Let tijdens je voorbereiding eens op de lengte van je zinnen en spreek een punt ook daadwerkelijk als een punt uit.

• Oefen stilte na iedere zin. Vertel een kort verhaal en neem bewust een paar tellen rust voordat je verdergaat.

• Vervang vulwoorden door stilte. Merk je dat er een ‘eh’ aankomt? Laat het stil en pak daarna je volgende gedachte weer op.

• Wacht voordat je antwoord geeft. Krijg je een vraag, geef jezelf dan bewust een paar seconden voordat je reageert.

• Neem jezelf op. Een video opname laat vaak veel beter zien en horen waar je versnelt dan je tijdens het spreken zelf doorhebt.

• Word je bewust van je ademhaling. Merk je dat je maar doorgaat? Adem een keer bewust goed in en uit en pak daarna je verhaal weer op.

Je hoeft deze oefeningen ook niet allemaal tegelijk toe te passen. Kies er één en maak jezelf daar eerst bewust van. Alleen al ervaren dat een stilte van een paar seconden helemaal niet zo lang is als hij in jouw hoofd voelt, kan veel veranderen.

Rustig spreken betekent niet dat alles langzaam moet

Er zit nog een andere kant aan het spreektempo dat ik belangrijk vind: variatie.

Een verhaal dat van begin tot eind op exact hetzelfde tempo wordt verteld, wordt er meestal niet interessanter van. Soms mag je versnellen omdat er energie in een verhaal zit. Op een ander moment wil je juist vertragen omdat je iets belangrijks zegt. En soms is de krachtigste keuze om na één zin helemaal stil te zijn.

Tempo helpt je daarmee ook om betekenis te geven.

Stel dat je een belangrijke boodschap uitspreekt en direct in hetzelfde tempo verder gaat met je volgende drie zinnen. Dan moet je het publiek zelf maar ontdekken welke zin ertoe doet. Geef je die boodschap meer rust, leg je nadruk op een paar woorden en laat je daarna een pauze vallen, dan help je de luisteraar om het verschil te horen.

Geef je publiek tijd om met je mee te reizen

De volgende keer dat je een presentatie voorbereid, zou ik daarom niet alleen kijken naar alles wat je wilt vertellen. Kijk ook eens naar de ruimte die je ertussen laat.

Waar mag een punt echt een punt zijn? Welke kernzin verdient daarna een paar seconden stilte? Waar kun je een voorbeeld uitgebreider vertellen? En heb je voldoende ruimte ingebouwd om even bij een station uit te stappen wanneer er vanuit je publiek iets gebeurt?

Neem jezelf vervolgens op. Luister terug. Misschien ontdek je dat je helemaal geen drastisch lager aantal woorden per minuut nodig hebt. Een paar kortere zinnen, bewuste pauzes en minder haast kunnen al een wereld van verschil maken.

Tijdens de training Expressiviteit & Lichaamstaal werken we daarom ook praktisch met stem, tempo, pauzes, structuur en aanwezigheid. Je hoort niet alleen wat je kunt veranderen, je gaat het ervaren. Want pas wanneer je zelf een stilte laat vallen en merkt dat de wereld gewoon doordraait, wordt het een stuk makkelijker om die stilte de volgende keer opnieuw te pakken.